jump to navigation

Haagse geschiedenis Sinti en Roma februari 7, 2021

Posted by jandewandelaar in 2e wo, den haag, Roma, Sinti.
Tags: , , , ,
trackback

AD 06.02.2021

Haags Gemeentearchief liet Haagse geschiedenis Sinti en Roma vastleggen

Het Haags Gemeentearchief heeft tot taak de geschiedenis van de stad Den Haag zo goed mogelijk te documenteren. Een onmisbaar deel van deze Haagse stadsgeschiedenis is het verhaal van de Sinti en Roma, voor wie Den Haag vanaf begin 20ste eeuw een belangrijke plek was om te verblijven.

Met de publicatie Sinti en Roma in Den Haag. Voor, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog (1900-1970), geschreven door onderzoeker Peter Jorna, is deze geschiedenis niet alleen goed vastgelegd voor de Hagenaars van nu, maar worden ook de mensen achter de verhalen zichtbaar. Hiermee hoopt de publicatie tevens een bijdrage te leveren aan meer inzicht in de eigen (familie)geschiedenis van de Sinti en Roma in Den Haag.

AD 16.02.2021

Aanleiding

Op 16 mei 1944 werden in 19 gemeenten 304 Sinti en Roma opgepakt en naar Westerbork getransporteerd. 245 van hen werden op 19 mei 1944 doorgestuurd naar Auschwitz-Birkenau. 85 van de opgepakte Sinti en Roma waren afkomstig uit Den Haag, 75 van hen zijn in het Zigeunertransport uit doorganskampkamp Westerbork naar Auschwitz geselecteerd. Dit opmerkelijk hoge aantal was voor het Haags Gemeentearchief (HGA) aanleiding om onderzoek te laten doen naar de geschiedenis van deze gemeenschap in Den Haag.

Lastige klus

Een lastige klus, want de historische bronnen die deze geschiedenis documenteren, zijn schaars en de gemeenschap is teruggetrokken van aard. Toch is onderzoeker Peter Jorna erin geslaagd om vanuit een uitgebreide zoektocht in archieven en collecties, en met hulp van een aantal leden uit de Roma- en Sinti-gemeenschap zelf, een beeld te schetsen van het verleden van de Roma en Sinti in Den Haag.

Publicatie

Sinti en Roma in Den Haag. Voor, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog (1900-1970), beschrijft de geschiedenis van deze gemeenschappen in onze stad, waarin de Tweede Wereldoorlog een tragische cesuur vormt. Dit vormt een onmisbaar deel van de Haagse stadsgeschiedenis, en het is belangrijk dat die nu goed is vastgelegd. Maar de publicatie beoogt meer te zijn dan dat. Door het Haags verleden van de getroffen Sinti en Roma zo gedetailleerd mogelijk ‘uit te tekenen’, maken we hen en hun families kenbaar. Voor een gemeenschap waarin de oorlog grote bressen heeft geslagen, ook in het eigen collectief geheugen, hoopt deze publicatie een bijdrage te leveren aan meer inzicht in de eigen (familie)geschiedenis.

Presentatie op 27 januari, Holocaust Memorial Day

Het eerste exemplaar van het boekje is op woensdagochtend 27 januari 2021 overhandigd aan Jan van Zanen, burgemeester van Den Haag, in de aanwezigheid van opdrachtgever en gemeentearchivaris Ellen van der Waerden, onderzoeker Peter Jorna en uit de kringen van de gemeenschap Madjo Roels en Edwin Grünholz.

In vervolg hierop heeft Kamervoorzitter Khadija Arib, namens de Tweede Kamer, een exemplaar ontvangen uit handen van Blieztha Steinbach, voorzitster van stichting O Lungo Drom (De Lange Weg).

27 januari is Holocaust Memorial Day, de dag waarop concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau 76 jaar geleden door de Russen werd bevrijd. Op deze dag worden in de hele wereld de slachtoffers herdacht van de Holocaust, de vervolging van en moord op Joden, Sinti en Roma door Nazi-Duitsland.

Beschikbaarheid publicatie

Sinti en Roma in Den Haag. Voor, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog (1900-1970) kan gratis worden opgevraagd door een mail te sturen naar haagsgemeentearchief@denhaag.nl o.v.v. van ‘Sinti en Roma in Den Haag’. Vergeet hierbij niet uw adresgegevens te vermelden. U kunt de digitale versie ook downloaden.

Terugblik

Een scharensliep op woonwagenkamp Binckhorsthoek in 1921 © Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad/Het Leven/P. van Tol

De ‘vergeten’ Holocaust: Hoe zigeunermuziek verstomde in Den Haag

Voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog woonden in Den Haag veel zigeuners die zich er thuis voelden. Vervolging door de Duitsers maakte daaraan een einde. Op verzoek van het Haags Gemeentearchief zocht Peter Jorna naar de sporen van de Sinti en Roma.

Het is groot feest in 1921, honderd jaar geleden, op de Binckhorstlaan bij het magazijn voor Posterijen en Telegrafie (PTT). Met muziek en dans wordt het nieuwe woonwagenkamp Binckhorsthoek geopend. Er komen steeds meer families wonen is te zien op unieke filmbeelden uit 1923. Vrouwen bij de waterpomp en mannen met petten.

Al snel wordt het overvol en schrijven kranten over ‘een goelag in de achtertuin’ en ‘Russische toestanden in de Residentie’. De Haagsche Huurdersbond was ‘pijnlijk getroffen bij het aanschouwen van een aantal varkenskotten, waarin respectievelijk 11, 9 en 8 menschen een schuilplaats hebben, door den woningnood daartoe gedwongen.’

Het kamp wordt in 1925 gesloten en de wagens vertrekken naar Loosduinen en de Slachthuislaan.

Voor de Zondags­school moeten de kinderen 20 minuten lopen, gehaald en terugge­bracht, Tekst in het Vaderland

In de crisisjaren maken gereformeerde en hervormde kerken zich zorgen om het zielenheil van de Roma- en Sintikinderen. Er wordt zelfs een Woonwagen Comité in het leven geroepen, dat geld inzamelt voor evangelisatie op het kamp. ‘Voor de Zondagsschool moeten de kinderen 20 minuten lopen, gehaald en teruggebracht’, luidt de tekst van een ingezonden stuk in 1938 in het Vaderland.

Er is 1500 gulden nodig voor de inrichting van een lokaal en dat geld komt er ook. Trots poseert het bestuur later dat jaar voor de nieuwe zondagsschool. Behalve lessen volgen over de bijbel, kunnen de kinderen er naai- en handenarbeid verrichten. Niemand kan dan nog bevroeden welke donkere wolken er binnen twee jaar boven de stad zullen hangen.

Orkesten

Wat hebben zakenlui, bankiers en ambtenaren in Den Haag voor de oorlog genoten van de muziek die de Roma en Sinti brachten. De zigeunerorkesten en strijkjes waren razend populair. ,,Er was een gegoed publiek en er waren veel verlofgangers uit Nederlands-Indië die van hun tijd in Nederland wilden genieten”, aldus muziekkenner Kreuger.

Bekend en geliefd was de orkestleider Pali Toth. ,,Vooral zijn voordracht is onweerstaanbaar: hij beweegt, hij is mooi, hij swingt op zigeunerwijze en stoort zich niet aan de gegeven maat”, schrijft muziekdeskundige Charlotte Sienema. Een zoon van de muzikant zou in 1944 vader worden van de Haagse zakenvrouw Sylvia Toth. Zij erfde bij zijn overlijden de familieviool.

Lajos Veres speelt in 1960. © wikipedia

In het Princesspaviljoen op Scheveningen trad de Roemeen Serban op voor volle zalen. Zijn zoon Gregor zou later een graag geziene gast in het Kurhaus zijn. En dan was er de Hongaarse violist Lajos Veres, van wie de achternaam voortleeft door zijn dochter. Mariska werd beroemd als zangeres van Shocking Blue, maar vergat haar roots nooit.

Zo drukten de Roma en Sinti hun stempel op de Haagse muziekcultuur.

Hun geluid verstomde door de Duitse bezetting en steeds strengere maatregelen. In 1942 waren de woonwagenkampen opgeheven en de bewoners in huizen ondergebracht. SS-leider Himmler tekende hun doodvonnis door het ‘Ausschwitz-Erlass’. Een verklaring, dat net als de Joodse inwoners ook zigeuners naar concentratiekampen gedeporteerd moesten worden.

Vervolging

In het boek van Jorna wordt de vervolging nauwgezet gereconstrueerd. Het is om stil van te worden. In mei 1944 geeft de hoogste SS’er in Nederland Hans Rauter opdracht voor een Zigeuner Aktion aan de politie. Hij beval de landelijke aanhouding van ‘alle personen die op grond van hun uiterlijk, hun zeden en gewoonten als zigeuners kunnen worden aangemerkt’. Het telegram ging uit naar alle politiegewesten.

Op 16 mei om 4 uur ‘s nachts bonsden agenten op de deuren van de woningen van Sinti en Roma, als laatste aan de Veenkade. De mensen werd voorgelogen dat ze even mee moesten naar het bureau of dat in Westerbork hun papieren gecontroleerd zouden worden. De woningen werden verzegeld. De actie ging erg snel, omdat de politie alle adressen kende en niemand in de stad verzet bood.

Wat we nu weten is in ieder geval vastgelegd, aldus Jorna

Het drama wordt ook wel ‘de vergeten Holocaust’ genoemd. Met dit boek wil auteur Peter Jorna de slachtoffers meer naam en gezicht geven. ,,Wat we nu weten is in ieder geval vastgelegd. Voor nieuwe generaties, zodat zij de sporen naar het verleden wat makkelijker kunnen terugvinden.”

Sinti en Roma in Den Haag is gratis te bestellen via haagsgemeentearchief@denhaag.nl en te downloaden vanaf de website.

‘Schamele meubeltjes’ blijven achter na razzia

Op 16 mei 1944 werden in 19 gemeenten 304 Sinti en Roma opgepakt, 85 in Den Haag. In het Zigeunertransport, drie dagen later van Westerbork naar Auschwitz, zaten 75 Hagenaars. Onder hen de familie Berger met negen personen, slechts twee overleefden de hel van het concentratiekamp. Waar ze woonden, staat nu een monument.

Opmerkelijk is de houding van verhuurders van de huizen. Al binnen een week vroegen sommigen om vergoeding van gederfde huurinkomsten van hun percelen. Een eigenaresse in de Kemperstraat (waar de familie Weiss-Rose woonde) schrijft: ,,dat er nog wat schamele meubeltjes zijn ingesloten welke onder goedkeuring mogen worden weggehaald.” Want zij wil haar huis snel weer verhuren.

Eind juli 1944 eindigt de Zigeuner Aktion definitief: de sleutels zijn overgedragen en de eigendommen geïnventariseerd. Op lijsten staan woonwagens, paarden, muziekinstrumenten, beddengoed, kleding, sieraden en geld. Bruikbare spullen worden verdeeld voor de Winterhulp. Naar het lot van de originele bezitters vraagt niemand.

100 jaar woonwagens in Den Haag

1918 – Eerste woonwagenwet: recht op vestiging, minder vrijheid.

1943 – Duitse bezetter verbiedt rondtrekken met wagens.

1968 – Woonwagenbewoners geconcentreerd in grote kampen.

1997 – Haagse gemeente heft kamp Leyweg op.

1999 – Woonwagenwet ingetrokken: gemeenten bepalen woonbeleid.

2006 – Gemeente bestendigt uitsterfbeleid en heft kamp Escamplaan op.

2017 – Nationale Ombudsman veroordeelt uitsterfbeleid gemeenten.

2018 – Beleidskader: meer eerbied voor wensen woonwagenbewoners.

Download de publicatie

meer: sinti roma den haag – Bing

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: